Na mapie oba kontynenty wyglądają jak jedna wielka część świata, ale różnią się rzeźbą terenu, klimatem, siecią rzeczną i rozmieszczeniem ludności. Ameryka Północna i Południowa tworzą razem rozległy obszar zachodniej półkuli, który rozciąga się od stref polarnych po okolice Antarktydy. Poniżej porządkuję najważniejsze informacje o ich położeniu, granicach, środowisku przyrodniczym, państwach i cechach, które najczęściej pojawiają się na lekcjach geografii.
Dwa kontynenty, ogromna różnorodność i kilka ważnych rozróżnień
- Ameryka Północna ma około 24,7 mln km², a Ameryka Południowa około 17,8 mln km².
- Oba kontynenty leżą na półkuli zachodniej, lecz Ameryka Południowa znajduje się zarówno na półkuli północnej, jak i południowej.
- Ich umowną granicą jest Przesmyk Panamski, choć Ameryka Środkowa należy w szkolnym podziale do Ameryki Północnej.
- Na zachodzie obu kontynentów ciągną się potężne góry, a na wschodzie i w centrum znajdują się rozległe niziny oraz wyżyny.
- Najwyższym szczytem obu Ameryk jest Aconcagua w Argentynie, wznosząca się na około 6961 m n.p.m.
Jak położone są oba kontynenty
Ameryka Północna i Ameryka Południowa leżą niemal w całości na półkuli zachodniej. Rozciągają się między Oceanem Arktycznym na północy a wodami otaczającymi południowy kraniec Ameryki Południowej. Ich łączna powierzchnia przekracza 42 mln km², więc razem tworzą jeden z największych obszarów lądowych na Ziemi.
Ameryka Północna obejmuje nie tylko Kanadę, Stany Zjednoczone i Meksyk. W szkolnym ujęciu zalicza się do niej także Amerykę Środkową oraz Karaiby. To ważne, bo Ameryka Środkowa nie jest odrębnym kontynentem, lecz wąskim fragmentem lądu łączącym północną i południową część Nowego Świata.
Gdzie przebiega granica między kontynentami
Za naturalne połączenie obu kontynentów uznaje się Przesmyk Panamski. Jest to wąski pas lądu między Morzem Karaibskim a Oceanem Spokojnym. W geografii szkolnej granicę prowadzi się zwykle w jego rejonie, choć dokładny przebieg może być przedstawiany nieco inaczej na różnych mapach.
Trzeba też odróżnić podział geograficzny od kulturowego. Określenie Ameryka Łacińska obejmuje przede wszystkim kraje, w których dominują języki wywodzące się z łaciny, takie jak hiszpański, portugalski i francuski. Nie jest więc nazwą kontynentu, lecz pojęciem historyczno-kulturowym.
| Cecha | Ameryka Północna | Ameryka Południowa |
|---|---|---|
| Powierzchnia | około 24,7 mln km² | około 17,8 mln km² |
| Położenie | głównie półkula północna i zachodnia | półkula północna i południowa, w całości zachodnia |
| Najwyższy szczyt | Denali, około 6190 m n.p.m. | Aconcagua, około 6961 m n.p.m. |
| Najważniejsza rzeka | Missisipi z Missouri | Amazonka |
Rzeźba terenu pokazuje wyraźny układ zachód-centrum-wschód
Najłatwiej zapamiętać rzeźbę obu kontynentów, obserwując ją pasami z zachodu na wschód. Przy zachodnich wybrzeżach znajdują się młode i wysokie góry, w centrum rozległe niziny, a po stronie wschodniej starsze pasma górskie oraz wyżyny. Ten schemat nie jest idealnie regularny, ale bardzo dobrze pomaga uporządkować wiedzę.
Góry zachodniej części
W Ameryce Północnej zachodnią część zajmuje system Kordylierów, do którego należą między innymi Góry Skaliste, Sierra Nevada i pasma Meksyku. To obszar aktywny tektonicznie, czyli taki, w którym występują trzęsienia ziemi, wulkany i częste procesy górotwórcze.
W Ameryce Południowej podobną funkcję pełnią Andy, ciągnące się wzdłuż zachodniego wybrzeża przez tysiące kilometrów. To właśnie tutaj znajduje się Aconcagua, najwyższy szczyt obu Ameryk. Andy wpływają także na klimat, odpływ rzek i rozmieszczenie ludności, ponieważ tworzą naturalną barierę dla wilgotnych mas powietrza.
Niziny, wyżyny i stare góry
W centrum Ameryki Północnej leżą rozległe niziny, w tym Wielkie Równiny oraz nizina Missisipi. Na wschodzie znajdują się starsze i niższe Appalachy. Ważnym elementem krajobrazu są także Wielkie Jeziora, które tworzą jeden z największych zespołów jezior słodkowodnych na świecie.
W Ameryce Południowej ogromny obszar zajmuje nizina Amazonki. Na wschodzie i południu rozciągają się Wyżyna Gujańska, Wyżyna Brazylijska oraz nizina La Platy. Z punktu widzenia geografii gospodarczej ma to duże znaczenie, ponieważ wyżyny dostarczają surowców mineralnych, a niziny sprzyjają rolnictwu, transportowi rzecznemu i rozwojowi dużych miast.
Klimat i rzeki wynikają z ogromnego zasięgu szerokości geograficznych
Oba kontynenty są tak rozległe, że występują na nich niemal wszystkie główne strefy klimatyczne. Na północy Ameryki Północnej panuje klimat polarny i subpolarny, dalej na południe pojawiają się lasy iglaste, stepy, pustynie, lasy liściaste i obszary wilgotne. Ameryka Południowa obejmuje między innymi wilgotne równikowe lasy Amazonii, sawanny, pustynie oraz chłodne obszary południowego Chile i Argentyny.
O różnorodności klimatu decydują nie tylko szerokość geograficzna, lecz także prądy morskie, wysokość nad poziomem morza i bariery górskie. Przykładem jest pustynia Atakama na zachodzie Ameryki Południowej. Zimny Prąd Peruwiański oraz Andy ograniczają tam dopływ wilgoci, dlatego powstał jeden z najbardziej suchych obszarów świata.
Najważniejsze rzeki
W Ameryce Północnej największe znaczenie ma system Missisipi i Missouri. Rzeki te tworzą rozległą drogę transportową i odwadniają znaczną część środkowej części kontynentu. Na północy ważny jest Mackenzie, a w zachodniej części między innymi Kolorado, które przepływa przez obszary suche i wyrzeźbiło słynny Wielki Kanion.
Ameryka Południowa kojarzy się przede wszystkim z Amazonką, najzasobniejszą w wodę rzeką świata. Jej dorzecze obejmuje ogromne obszary lasu równikowego, a sama rzeka ma podstawowe znaczenie dla transportu, gospodarki i funkcjonowania lokalnych społeczności.
Ważne są także system Paraná-Paragwaj oraz rzeka Orinoko. W ich dorzeczach rozwija się rolnictwo, energetyka wodna i transport. Zależność jest prosta, choć często pomijana w szkolnych notatkach: rzeki nie tylko opisują krajobraz, ale wpływają na to, gdzie powstają miasta i pola uprawne.
Państwa i ludność tworzą mozaikę języków oraz kultur
W Ameryce Północnej największe powierzchniowo są Kanada, Stany Zjednoczone i Meksyk. Dalej na południe znajdują się państwa Ameryki Środkowej, a na wyspach Morza Karaibskiego między innymi Kuba, Haiti, Dominikana i Jamajka. Ten region jest bardzo zróżnicowany pod względem języka, poziomu rozwoju gospodarczego i historii kolonialnej.
Ameryka Południowa obejmuje między innymi Brazylię, Argentynę, Chile, Peru, Kolumbię i Wenezuelę. Największym państwem jest Brazylia, zajmująca znaczną część kontynentu. W większości krajów dominuje język hiszpański, lecz w Brazylii językiem urzędowym jest portugalski, co jest jednym z podstawowych faktów do zapamiętania.
Nie należy jednak sprowadzać mieszkańców obu kontynentów wyłącznie do języków europejskich. Nadal używane są języki rdzenne, między innymi keczua, ajmara i guaraní. W niektórych państwach mają one status urzędowy albo są ważnym elementem edukacji i życia publicznego.
Przeczytaj również: Wysokość trójkąta - Jak ją obliczyć? Poznaj wzory i uniknij błędów
Gdzie koncentruje się ludność
Ludność Ameryki Północnej skupia się przede wszystkim na wybrzeżach, w rejonie Wielkich Jezior, nad Atlantykiem oraz w dużych miastach Meksyku. Wnętrze Kanady i północno-zachodnie obszary kontynentu są słabiej zaludnione z powodu chłodnego klimatu i trudnych warunków środowiskowych.
W Ameryce Południowej duże skupiska ludności znajdują się na wybrzeżu Atlantyku, w południowo-wschodniej Brazylii, w rejonie La Platy oraz w dolinach andyjskich. Amazonia jest słabo zaludniona, choć nie oznacza to, że pozostaje pozbawiona mieszkańców. Żyją tam społeczności rdzenne, a część obszaru jest wykorzystywana gospodarczo.
Co najczęściej myli się w geografii obu Ameryk
- Ameryka Środkowa nie jest trzecim kontynentem. W szkolnym podziale to część Ameryki Północnej.
- Ameryka Łacińska nie oznacza całej Ameryki Południowej. Obejmuje także Meksyk, Amerykę Środkową i część Karaibów.
- Amazonka nie leży w Ameryce Północnej. Jej dorzecze znajduje się przede wszystkim w Ameryce Południowej.
- Najwyższym szczytem Ameryki Północnej jest Denali, a nie Aconcagua. Aconcagua znajduje się w Argentynie.
- Równik nie przebiega przez Amerykę Północną. Przecina Amerykę Południową, między innymi obszary Brazylii, Kolumbii i Ekwadoru.
W nauce mapy pomaga mi jedna prosta metoda. Najpierw zaznaczam oceany, potem granicę na Przesmyku Panamskim, a dopiero później dodaję góry, niziny i rzeki. Dzięki temu informacje układają się przestrzennie, zamiast tworzyć przypadkową listę nazw do zapamiętania.
Jak szybko uporządkować wiedzę przed sprawdzianem
Jeśli masz niewiele czasu, zacznij od czterech elementów. Zapamiętaj położenie obu kontynentów, granicę w rejonie Panamy, pas gór na zachodzie oraz główne rzeki. Dopiero później dodawaj państwa, miasta i szczegóły klimatyczne, ponieważ bez podstawowej mapy trudniej zrozumieć, dlaczego występują właśnie w tych miejscach.
- Na mapie zaznacz oceany i Morze Karaibskie.
- Wrysuj Kordyliery i Andy jako główne pasma zachodniej części.
- Dodaj niziny Missisipi, Amazonki i La Platy.
- Podpisz Missisipi z Missouri, Amazonkę, Paraná oraz Orinoko.
- Na końcu sprawdź, czy potrafisz wyjaśnić związek między rzeźbą terenu, klimatem i rozmieszczeniem ludności.
Najlepsza notatka nie powinna zawierać kilkudziesięciu przypadkowych nazw. Wystarczy mapa, krótka tabela porównawcza i kilka zdań wyjaśniających zależności. Wtedy łatwiej nie tylko odtworzyć fakty, lecz także odpowiedzieć własnymi słowami na pytanie, dlaczego oba kontynenty są tak silnie zróżnicowane.
Najważniejszy obraz obu kontynentów w kilku zdaniach
Ameryka Północna i Ameryka Południowa tworzą rozległy obszar zachodniej półkuli, połączony przez Amerykę Środkową. Ich wspólną cechą jest układ wysokich gór na zachodzie i rozległych nizin w centrum, ale różnią się między innymi klimatem, wielkością dorzeczy, językami i rozmieszczeniem ludności.
Jeżeli zapamiętasz Przesmyk Panamski, Kordyliery, Andy, Amazonkę, Missisipi i Aconcaguę, zyskasz solidny szkielet całego tematu. Resztę informacji można łatwo dołączyć do tej mapy myślowej, bo geografia obu Ameryk staje się znacznie prostsza, gdy widzi się zależności, a nie tylko pojedyncze nazwy.
